ऍझोला निर्मिती कशी करावी? जनावरांसाठी खाद्य म्हणून वापराबाबत मार्गदर्शन करावे.

ऍझोला हे एक वनस्पतिजन्य पूरक खाद्य आहे. ही पाण्याच्या पृष्ठभागावर वाढणारी नेचा वर्गातील वनस्पती आहे. ही वनस्पती हवेतील नत्र शेवाळाच्या मदतीने शोषून घेऊन सहजीवन पद्धतीने वाढते.

यात 25 ते 35 टक्के प्रथिने असून ते पचनास हलके आहे. दहा ते 15 टक्के क्षार व आठ ते दहा टक्के ऍमिनो ऍसिड आहेत, तसेच जीवनसत्त्व अ, कॅरोटीन आणि कॅल्शिअम, झिंक यांसारखी खनिजे आहेत. तसेच ऍझोलाचा वापर नत्र स्थिर करणारे जैविक खत म्हणूनही होतो. नत्रयुक्त पदार्थ, कॅलरीज, क्षार आणि जीवनसत्त्वांच्या उणिवेमुळे जनावरांतील दुग्धोत्पादन क्षमता कमी होते. या उणिवा भरून काढण्यासाठी पशुखाद्य पूरकांचा उपयोग करणे आवश्‍यक आहे.
ऍझोलासंवर्धनासाठी अनबिना ऍझोला या जातीचे वाण उत्तम आहे. ऍझोला लागवडीसाठी तीन मीटर एक मीटर 0.2 मीटर या आकाराचा समपातळी खड्डा खोदावा. यामध्ये सिल्पोलीन प्रकारचा पॉलिथिन कागद अंथरावा. त्यानंतर कडांच्या बाजूने विटा लावाव्यात. सिमेंट कॉंक्रीटचा वापर करून पक्के वाफे तयार करता येतात. या प्रकारात प्लॅस्टिक पेपर न वापरता ऍझोला लागवड करता येते. या वाफ्याला एका बाजूला पाणी बाहेर काढण्यासाठी छिद्रे सोडावीत. वाफ्यातील लहान खडे काढून टाकावेत, त्यामुळे प्लॅस्टिक पेपर फाटणार नाही. ऍझोलासंवर्धन करताना पहिल्यांदा वाफ्यामध्ये 10 ते 15 किलो चाळलेल्या मातीचा समपातळी थर द्यावा. दहा लिटर पाण्यामध्ये दोन किलो गाईचे शेण 30 ग्रॅम सुपर फॉस्फेट वाफ्यामध्ये सोडावे. ऍझोलाचे ताजे, बुरशी नसलेले बियाणे वापरावे. साधारणपणे एका वाफ्यासाठी 500 ग्रॅम ते एक किलो बियाणे पुरते. वाफ्यातील पाण्याची पातळी वरील बाजूस दोन ते तीन इंच वाफा रिकामा राहील अशी असावी.
ऍझोला निर्मितीसाठी ः 1) ऍझोलासंवर्धन शक्‍यतो झाडाच्या सावलीत किंवा कृत्रिम सावलीत करावे. 2) लागवडीसाठीच्या वाफ्यामध्ये चाळलेल्या मातीचा थर समप्रमाणात पसरून टाकावा. 3) 3 1 मीटर वाफ्यातून दररोज एक किलो ऍझोला काढून घ्यावा. 4) दर पाच दिवसांनी 20 ग्रॅम सुपरफॉस्फेट, एक किलो शेण, 20 ग्रॅम खनिज मिश्रण एकत्र करून वाफ्यामध्ये मिसळावे. 5) ऍझोला काळा पडल्यास दहा ग्रॅम कार्बेन्डाझीम दहा लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे. 6) दहा दिवसांनी 30 ते 35 टक्के पाणी बदलून त्यात स्वच्छ पाणी ओतावे. 7) प्रत्येक महिन्याला खड्ड्यातील पाच किलो माती काढून नवीन चाळलेली माती त्यात टाकावी. 8) दर सहा महिन्याने वाफे रिकामे करून स्वच्छ धुऊन पुन्हा मिश्रण भरावे.

राष्ट्रीय सुक्ष्मसिंचन अभियान (एनएमएमआय -NMMI)

राष्ट्रीय सुक्ष्मसिंचन अभियान जून 2010 मध्ये सुरु करण्यात आले. हे सुक्ष्मसिंचन अभियान सुक्ष्मसिंचन प्रकल्पक्षेत्रातील विविध प्रकारच्या शासकीय योजनांमधील सुक्ष्मसिंचन योजनाचे एकत्रिकरण करण्यासाठी आणि सुक्ष्मसिंचनास प्रोत्साहन देण्यासाठी उपयुक्त ठरेल. सुक्ष्मसिंचनास प्रोत्साहन देणाऱ्या या योजनामध्ये प्रामुख्याने राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान (एनएफएसएम- NFSM), एकात्मिक तेलबिया, कडधान्ये, वनस्पती तेल आणि तृण पीक योजना (आयएसओपीओएम-ISOPOM), यांच्यासह कपाशी उत्पादन तंत्रज्ञान अभियान (टिएमसी-TMC) अशा योजनांचा समावेश आहे. यातून किफायतशीर पाणी वापर, पीक उत्पादनातील वाढ आणि शेतकरी वर्गाच्या उत्पन्नात थेट वाढ अपेक्षित आहे. यातील नवीन मार्गदर्शक तत्त्वेही पाणी वापर, उत्पादनातील वाढ यांचा विचार करतातच, पण त्याचबरोबर पाण्याच्या अतिरिक्त वापरातून जमीन खार होणे, दलदलीची होणे अशा गोष्टी कशा टाळता येतील, हेही सूचवतात.

अभियानाची महत्त्वपुर्ण वैशिष्ट्ये अशी

  • दुर्बल आणि कमी उत्पन्न गटातील छोट्या शेतकऱ्यांसाठी साठ टक्क्यांपर्यंत अनुदान. तर इतर शेतकऱ्यांसाठी पाच हेक्टरच्या क्षेत्रासाठी पन्नास टक्क्यांपर्यंत अनुदान, या गोष्टी भारत सरकारचा वाटा म्हणून दिल्या जातील.
  • या योजनेत काही अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या गोष्टी समाविष्ट केल्या आहेत. यात सुक्ष्मसिंचनातील हंगामी स्वरुपाच्या म्हणजे हलवत्या येणाऱ्या तुषार सिंचनाची पद्धती, वेगवेगळ्या पद्धतीचे व्हॉल्व्ह, वाळुचे प्रतिरोधक-फिल्टर्स, याशिवाय पिकांच्या मुळात खतांचा पुरवठा करणारी फर्टिगेशन यंत्रणा अशा गोष्टी असतील.
  • केंद्र सरकारचा अनुदानातील वाटा जिल्हास्तराऐवजी या योजनेत राज्यस्तरीय यंत्रणाकडे दिला जाईल.

हे लघुसिंचन अभियान राबवणाऱ्या यंत्रणेकडून अनेक गोष्टींची अपेक्षा आहे. कारण यात लागवडीखालील क्षेत्रात मोठी वाढ होणार असल्याने, समन्वयाची मोठी गरज आहे. त्यामध्ये प्रामुख्याने लाभार्थ्यांसह ग्रामपंचायती, अंमलबजावणी करणाऱी राज्यस्तरीय यंत्रणा आणि नोंदणीकृत सामुग्री पुरवठादार यांच्याशी चांगला समन्वय ठेवणे अपेक्षित आहे.

देशभरात या राष्ट्रीय लघुसिंचन अभियानाच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी महत्त्वपुर्ण समन्वयक यंत्रणा ज्याला आपण नोडल ऐजन्सी म्हणू, ते काम हार्टिकल्चर क्षेत्रातील प्लास्टीकल्चरचे उपयोजन करणारी राष्ट्रीय समिती अर्थात (एनसीपीएसीएच- NCPAH) ही करणार आहे.
एनसीपीएसीएच यात बावीस (22) महत्त्वपुर्ण अशी प्रक्षेत्रांवर अगदी गांभीर्याने लक्ष ठेवून आहे. या बावीस प्रक्षेत्रांना प्रिसिजन फार्मिंग डेव्हलपमेंट सेंटरस (PFDCs) असे म्हटले जाते. प्रिसिजन अर्थात सुक्ष्मातिसूक्ष्म पद्धती विकसित करून, या अत्याधुनिक आणि तंत्रशुद्ध पद्धतींचे पुढे देशभरातील सिंचन प्रयोगात वापर केले जाणार आहे

 

हरीतगृह तंत्रज्ञान

हरीतगृह तंत्रज्ञान

 

सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीपासुन युरोपात काचेच्या हरितगृहात विविध प्रकारच्या वनस्पतीची लागवड सुरु झाली. प्रो इमरी केर्यस या केन्टुकी विवीठाच्या शास्त्राज्ञाने १९४८ साली पहिल्यांदा हरीतगृहासाठी काचेच्या लोखंडी /अल्युमिनियम/लाकुड/बांबुच्या सांगाडयावर एखाद्या पारदर्शी आच्छादनाचा वापर त्यामध्ये करुन वनस्पतीची लागवड करता येते. हरितगृहामध्ये वनस्पतीनां वातावरणातील हानीकारक बदलापासुन वाचविता येते. हरितगृहातील वनस्पतींना अति पाऊस अति ऊन, धुके, यापासुन संरक्षण मिळते.

जगात काचेच्या हरितगृहातील क्षेत्र ३०,००० हेक्टर आहे तर प्लॅस्टिकच्या हरितगृहातील २ लाख हे क्षेत्र आहे. १०५० सालापासुन जपानमध्ये हरितगृहामध्ये वनस्पतीची लागवड केली, जाते. जपान हा सर्वात आघाडीचा देश मानला जातो. त्यांच्याकडील क्षेत्र ५०,००० हे. पर्यन्त आहे. त्या खालोखाल चीनचा क्रमांक लागतो.

 

हरितगृहाचे उपयोग

१.       कट-प्लॉवर व भाजीपाला उत्पादन

२.       कुंडयामधील लागवड

 

हरितगृहाचे प्रकार

  • लिन टू
  • ए फेम
  • इबन स्पॅन
  • कोनसेट
  • गोथिक आर्च
  • जीयोडेसिक होम
  • मल्टीस्पॅन रिज अँड फरो
  • कोनसेट विथ गटर सिस्टिम

 

आच्छादनासाठी वापरले जाणारे विविध प्रकारचे साहित्य :

१.       ग्लास / काच

२.      प्लॅस्टिक

१.  शीट प्लॅस्टिक :

पॉलिइथिलीन

पॉली व्हाईनील

पॉलीइस्टर

पॉली व्हाईनील प्लोराईड

२. रिजिड प्लॅस्टिक

पॉली व्हाईनील क्लोराईड

फायबर ग्लास रिफोरसड प्लॅस्टिक

ऍक्रलिक

पॉली कार्बोनेट

 

उष्ण कटिबंध प्रदेशात हरिगृहात उष्णता कमीत कमी व आर्द्रता जास्तीत जास्त टिकविणे हे वनस्पतीच्या वाढीच्या दृष्टीने महत्वाचे असते. उष्णता दोन महत्वाच्या गोष्टीमुळे कमी होते. एक तर उष्ण हलकी असल्यामुळे हरितगृहाच्या वरच्या बाजुने निधुन जाते. व खालच्या बाजुने गार हवा जड असल्यामुळे हरितगृहात येते. व दुसरे म्हणजे कुलिंग पॅड त्यामुळे आतील उष्ण कमी करता येते. त्यामुळे हरितगृहाची उंची ही ४ मी पर्यन्त असावी. परंतु त्याचबरोबर ती हवेच्या वेगालाही टिकली पाहिजे हरितगृहातील हवा खेळती राहण्यासाठी त्याची रचना लांबी व रुदी प्रमाणात असावी. त्यासाठी हरितगृहाची रुंदी कमीत कमी ३५ मी. इतकी असावी.

मान्सुन पाऊस हा जास्त असल्यास तिथे साधारण १ सेमी पाऊस प्रति हेक्टरी हा १०० टन पाणी एवढा असतो. हे वजन पेलण्यासाठी हरितगृहाचे पाणी वाहुन नेण्यासाठी गटराचे अंतर हे आठ मिटरचे हवेच तसेच बाहेरील बाजुसही पाणी वाहुन नेण्यासाठी व्यवस्थित हवे.

परदेशातील हरितगृहे हे पुर्णतः संगणीकृत झालेली आहेत. ही आधुनिक हरितगृहे जणु काही वनस्पती तयार करावयाचे कारखानेच आहेत. अशी कोटयावधी झाडे तयार करताना संगणकाच्या मदतीने हवामान,पाणी,अन्नद्रव्य व इतर रोजची कामे केली जातात. त्याप्रमाणे परदेशात काही कामासाठी रोबोटसचा सुध्दा वापर केला जातो. त्यांच्याकडुन अगदी जलद गतीने व योग्य पध्दतीने काडया लावणे, इ, कामे केली जातात.

 

आधुनिक फुलशेतीसाठी खालील हरितगृहे वापरले जातात :

१.  आरचर्ड हरितगृहे

२. व्हेनलो हरितगृहे

३. सॉ टुथ हरितगृहे

 

हरितगृहात खालील महत्वाचे घटक वनस्पतींच्या वाढीसाठी मदत करतात.

  • सुर्यप्रकाश
  • हवा
  • हवा खेळती ठेवण्यासाठी केलेली जागा
  • उष्णता
  • आर्द्रता

सुर्यप्रकाश

वनस्पतीच्या प्रकाशसंश्लेषण कियेसाठी ३०,००० ते ६०,००० लक्स इतका सुर्यप्रकाश भारतामध्ये उन्हाळयात प्रकाश तीव्रता ही ३,००,००० लक्सपर्यन्त जाते. एवढया तीव्रतेमध्ये वनस्पतीची वाढ मंदावते. त्यामुळे हरितगृहाने सावली निर्माण करुन वनस्पतीचीं कार्ये उन्हाळयातही व्यवस्थित चालु राहते.

 

हवा

कार्बन-डाय ऑक्साईड हा बाहेरच्या हवेत३०० प्रती दशलंक्षाश किंवा ००३ टकके एवढा असतो. पण हरितबृहात रात्री वनस्पतीने सोडलेला कार्बन-डायऑक्साईड हा १५००-२००ञ प्रतिदशलक्षांश एवढा जास्त असतो. तोच कार्बन-डाय-ऑक्साईड हरितगृहात साठुन दुस-या दिवशी सकाळी सुर्य उगवल्यानंतर प्रकाशसंश्लेषण

 

वायुविजन

हरितगृहातील हवा खेळती ठेवण्यासाठी योग्य प्रकारच्या वायुविजनाचा उपयोग होतो. त्याच्यामुळे हवेतील आर्द्रताही वाढते. नैसर्गिक वायुविजन पध्दतीत हवा खेळती राहण्यासाठी हरितगृहाच्या दोन्ही बाजु उघडल्या जातात. तसेच दिवसा एक्झॉट फॅनचाही उपयोग केला जातो.

 

उष्णता

हरितगृहातील तापमान खालीलप्रमाणे नियिंत्रत करता येते.

अ.    फॅन पॅड पध्दत वापरुन

आ.  गरत हवा बाहेर फेकुन

इ.      स्क्रिनचा वापर करुन

ई.      तुषार सिंचन पध्दतीचा वापर करुन

 

आर्द्रता

हरितगृहातील हवेतील आर्द्रतेचे प्रमाण जास्त असत. त्यामुळे वनस्पतीची चांगली वाढ होते. हरितगृहात आर्द्रता ५०-८० टक्के असावी. यापेक्षा जास्त प्रमाण झाल्यास किड व रोगांचे प्रमाण वाढते. आर्द्रता कमी करण्यासाठी डीहयमीडीफायर्सचा वापर करावा.

 

हरितगृहातील वातावरण खालील पध्दतीने नियंत्रित करता येते.

  • हवा खेळती ठेवुन व गारवा निर्माण करुन
  • आर्द्रतेचे नियंत्रण करुन
  • सिंचन ठिबक ससुक्ष्म तुषार सिंचन पध्दत वापरुन
  • सुर्यप्रकाश नियंत्रित करुन

हरितगृहातील पिकांवरील रोग त्यांचे नियंत्रण

 

प्रस्तावना

हरितगृहात तपमान, आर्द्रता, सुर्यप्रकाश, नियंत्रित केला जातो. त्यामुळे हरितगृहातील वातावरण तसे पिकांच्या वाढीस पोषक असते, तसेच ते रोगांच्यावाढीसही पोषक ठरते. त्यामुळे हरितगृहातील पिकांवर मोठया प्रमाणावर रोगांचा प्रादुर्भाव होतो.व प्रभावी नियत्रंण न केल्यास पाहिजे त्या प्रतिची फुले मिळत नाही. व मोठया ‌प्रमाणावर नुकसान होते.

 

गुलाब

  • काळे ठिपके

हा रोग पावसळयात मोठया प्रमाणावर येतो. थंड हवामान असेल तर मोठया प्रमाणावर प्रसार होतो.या रोगामुळे पानांच्या दोन्ही बाजुस ५ ते ६ मि.मि. व्यासाचे काळपट ठिपके पडतात त्यामुळे पांनाची गाळ होवुन झाड पुष्कळदा पानविरहित होते.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       झाडाखाली पडलेली रोगट पाने गोळा करुन जाळुन टाकावीत

२.      कॅप्टन ०.२ टक्के ची ७-१२ दिवासांच्या अंतराने फवारणी करावी तर बाविस्टीन ०.१ टक्के बेनलेट ०.१ टक्के किंवा बेलेटॉन ०.१ टक्के ची पंधरा दिवसांच्या अंतराने फवारणी करावी.

 

  • भुरी

हा गुलाबावरील सर्वात महत्वाचा व त्रासदायक रोग आहे. उष्ण व कोरडी हवा या रोगास मानवते. एकदा का प्रादुर्भाव झाला की, मग संपुर्ण नियंत्रण अशक्य ठरते म्हणुन रोग होऊच नये म्हणुन खबरदारी घ्यावी. या रोगाची सुरुवातीपासुन लक्षणे म्हणजे कोवळया पानांवर, कळयावर, बुरशीचा पांढरट थर पसरतो. त्यामुळे कळया नीट उमलत नाहीत. उमल्या तरी त्यांचा आकार बदलतो व त्या आकुंचन पावतात.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       बाविस्टीन (०.१ टक्के) आणि बेलेटॉन (०.१ टक्के) सारखी आंतरप्रवाही बुरशीनाशके ३० दिवसाचा अंतराने फवारावीत.

२.      सल्फर (०.२ टक्के) किंवा केराथेन (०.०५ टक्के) ७ ते १० दिवसांच्या अंतराने फवारल्यासही रोगाचे प्रभावी नियंत्रण होते.

 

 

  • मर

या रोगाचा प्रादुर्भाव छाटणी केलेल्या फाद्यातून होतो आणि झाड वरुन खालपर्यत वाळत जाते.

नियंत्रणचे उपाय

१.       कापलेल्या भागावर बोर्डो पेस्ट लावावी.

२.      छाटणीकरिता धारदार कात्री वापरावी.

३.      कात्री ७० टक्के अल्कोहोल किंवा फॉरमॅलीनने प्रत्येक छाटणीपूर्वी निर्जंतुक करावी.

 

  • तांबेरा

या रोगाची सुरुवात पावसाळयाच्या सुरुवातीस पानाच्या खाली लहान लहान फुगवटे येऊन होते. सुरुवातीस हे फुगवटे तांबूस नारंगी असतात व नंतर ते काळे पडतात. झाडांना हा रोग झाला तर झाडे पहिल्याच वर्षी मरतात.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       डायथेन-एम-४५ (०.२ टक्के), व्हिटाव्हॅक्स (०.१ टक्के) किंवा झयनेब (०.२ टक्के) ची फवारणी १५ दिवसांच्या अंतराने करावी.

 

  • फांद्या मर

तांबूस पांढरट पटटे पाकळया व कळयावर दिसतात. नंतर हे पटटे संपूर्ण फुलावर उमटतात.व फुलांची कुज सुरु होते.हा रोग वाहतुकीत फांद्यांना लागलेल्या मारामुळे सुध्दा होतो व फांद्या मरतात.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       बाविस्टीन ०.२ टक्के फवारणी करावी.

 

जरबेरा

  • स्केलेरोशियम रॉट

ताबुंस रंगाचे पटटे जमिनीलगतच्या खोडावर येतात. त्यानंतर झाड पिवळे पडते. मोहरीच्या आकाराच स्कलरोशिया कुजलेल्या खोडावर आढळतात.पाण्याचा योग्य निचरा होत नसलेल्या जमिनीत या रोगाचा प्रादुर्भाव होतो.

नियंत्राणाचे उपाय

वॅपामचा वापर करुन जमिनीचे निर्जतुकीकरण करावे.

 

  • फुट रॉट

या रोगाचा प्रादुर्भावामुळे खोड काळे पडते व कुजते. पाने व फुले मरतात.

नियंत्रणाचे उपाय

वॅपामचा वापर करुन जमिनीचे निर्जतुकीकरण करावे

 

  • मर

फुलांच्या पाकळयावर काळे ठिपके आढळतात. खोलवर लागवड,पाण्यात निचरा न होणारी जमीन व कोदंट वातावरण यामुळे रोगाचा मोठया प्रमाणावर प्रादुर्भाव होतो.

नियंत्राणाचे उपाय

कॅप्टन (०.७ टक्के) किंवा बेनलेट (०.१ टक्के) किंवा थायरम (०.१ टक्के) या द्रावणाची फवारणी करावी.

 

  • भुरी

या रोगामुळे धुरकट पांढ-या रंगाचे ठिपके झाडाच्या शेंडयावर व फुलदांडयावर येतात.

नियंत्रणाचे उपाय

पाण्यात मिसळणारे गंधक अथवा बेनलेट किंवा बाविस्टनची फवारणी करावी

 

  • पानांवरील ठिपके

वेगवेगळया आकाराचे व रंगाचे ठिपके पानांवर दिसतात.त्यांच्या प्रभावी नियत्रंणासाठी बोर्डो मिश्रण (०.१ टक्के) किंवा झायनेब (०.५ टक्के) किंवा झायरस (०.५ टक्के) या द्रावणाची फवारणी करावी.

 

कार्नेशन

  • फयुज्यॅरीयम बिल्ट

या रोगामध्ये फांद्याची मर होते. फांद्या व शेंडयाकडील भाग तांबुस पिवळसर पडतात. प्रादुर्भाव झालेल्या झांडाच्या फांद्या खोडपासुन अलगद उपटुन येतात.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       हरितगृहात स्वच्छता राखवी. रोपे रोगांपासुन मुक्त असावीत. लागवडीपुर्वी जमिनीचे निर्जतुकीकरण करुन घ्यावे.

२.      कॅप्टन या बुरशीनाशकाची ठराविक दिवसांच्या अंतराने फवारणी करावी. तर बेनलेटचे द्रावण जमिनीत ओतण्यासाठी वापरावे.

 

  • फिलोफोरा बिल्ट

या रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्याचे लक्षण म्हणजे हिरवट तपकिरी पटटे शेडयांवरील भागावर दिसतात तर खोड रंगविहित होते. नंतर झाड मरुन जाते.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       हरितगृहात स्वच्छता राखावी लागवडीसाठी निरोगी रोपे वापरावीत झाडांना पाणी देताना विशेष काळजी घ्यावी.

२.      प्रभावी नियंत्रणासाठी बेनोमिलचे द्रावण ठराविक दिवसांच्या अंतराने जमिनीत ओतावे.

 

  • खोडकुज

या रोगाच्या प्रादुर्भावामुळे फांद्या व मुळे कुजतात.त्यामुळे प्रादुर्भाव झालेले झाड एका आठवडयत मरते.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       फयुजॅरीयम बिल्ट रोगाप्रमाणे नियंत्रण करावे.

 

  • पानावरील ठिपके फांदीकुज

झाडयाच्या शेंडयावरील भागावर जांभळट रंगाचे ठिपके आढळतात. मग पानाच्या देठाजवळुन कुजणे सुरु होते तर छाट कलमांच्या जमिनीत असलेला भाग कुजतो.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       निरोगी झाडापासुन छाट कलम घ्यावीत.

सात दिवसांच्या अंतराने (डायथेन-एम ४५ ०.१ टक्का) अथवा कॅप्टन(०.२ टक्का) ची फवारणी करावी.

 

  • तांबेरा

तांबुस रंगाचे पानांवर ,खोडावर तसेच फुलांच्या देठावरीलही दिसुन येतात प्रादुर्भाव झालेल्या झाडांची वाढ खुटंते व पाने चुरगळयासारखी होतात.

नियंत्रणाचे उपाय

१.       हरितगृहातील वातावरण हवेशीर ठेवावे.

२.      झायनेब या बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 27 other followers